حمل و نقل از مفاهيمي است كه تا كنون به طرق گوناگوني تعريف شده است . يك تعريف ساده براي ان عبارت است از جابجايي مواد ، كه دربرگيرنده انقال هر چيزي در هر جايي و به هر طريقي مي باشد . تعاريف مختلف هر كدام مي خواهند به نوعي اين فعاليت را به جهت خاصي محدود كنند . اما تعريف كامل بايد دربر گيرنده بسياري از عواملي كه تشكيل دهنده ي خود حمل و نقل هستند باشد . اين عوامل عبارتند از : حركت ، زمان ، مكان ، مقدار و فضا . اكنون به شرح تعاريفي كه در هر كدام از انها يكي از اين عوامل به كار رفته اند مي پردازيم :
1 ـ حركت : مواد،قطعات و محصولات بايد ازجايي به جاي ديگر منتقل شود.فن حمل و نقل امكان انتقال انها را در بالاترين راندمان واقتصادي ترين روش فراهم مي سازد.
2ـزمان:بايد هر قطعه اي در هر مرحله از توليد به موقع به محل عمليات برسد. فن حمل ونقل ما را مطمئن ميسازد كه هيچ يك از عمليات توليدي به علت دير يا زود رسيدن قطعه به محل مورد نظر مختل نخواهد شد و مشتري نيز مجبور به انتظار بيهوده نخواهد شد.
3 ـ مكان : در يك فعاليت صنعتي هنگامي كه مواد در جاي خودشان قرار نداشته باشند،ارزش بسيار كمي خواهند داشت.مسئوليت فن حمل و نقل ان است كه مواد را به محل صحيح انها منتقل كند.
4ـ مقدار يا تعداد : در مراحل مختلف توليدي ميزان نياز به مواد تغيير ميكند.فن حمل و نقل ما را مطمئن ميسازد كه هر مرحله اي به طور پيوسته ، مقدار صحيح مواد ،قطعات ، اوزان و حجم ها ي مورد نياز خود را دريافت ميدارد.
5 ـ فضا: فضاي انبار(چه كالاي ساخته شده وچه نيمه ساخته)،سهم مهمي در ساختمان كارخانه دارد،وازانجا كه اختصاص فضاي بيشتر ، هزينه ي بالاتري را به دنبال دارد، توسط فن حمل و نقل و انتخاب وسائل بهتر ، ميتوان از فضاي كمتري جهت اين كار استفاده كرد.
در ادامه ي بحث به شناسايي معمول ترين و مهمترين ماشين الات و تجهيزات حمل و نقل مي پردازيم.
ماشين الات حمل و نقل انواع بسياري دارند، به طوري كه در برخي از كتببيش از 430 نوع وسيله ي حمل ونقل ذكر شده است.مادر اينجا ماشين الات وتجهيزات حمل و نقل را به 9دسته ي كلي تقسيم مي كنيم.
(CONVEYORS) 1- نقاله ها
(HOIST) بردارنده ها (ELEVATORS) بالابر ها (CRANES) 2- جرثقيل (WEIGHING)توزين (POSITIONING) 3- تجهيزات جايگذاري
(CONTROL) كنترل كننده
(INDUSTRIAL VEHICLES ) 4- وسايل نقليه صنعتي
(MOTOR VEHICELS )5- وسايل نقليه موتوري
(RAILROAD CAR ) 6- واگنهاي ريلي
( MARINE CARRIERS ) 7- وسايل حمل و نقل دريايي
(AIR CRAFT ) 8- وسايي حمل و نقل هوايي
(CONTAINERS AND SUPPORTS ) 9- وسايل حمل ونقل و نگهدارنده ها
نقاله ها:
در کشور های پيشرفته نقاله بصورت سمبل قدرت در آمده و معمولاٌ در مواردی که حجم توليد بالا است ، بکار می رود . حمل ونقل پيوسته ومکانيکی مواد توسط نقاله باعث می شود که در جريان مواد ، زمان ها بصورت دقيق معلوم باشند ودر نتيجه هميشه می دانيم که در هر زمانی چه مقدار توليد می کنيم .
نقاله يک جريان مواد ثابت و قابل اندازه گيری را بوجود آورده مسله انبار موقت قطعات را برطرف می کند و هر قطعه ای را در زمان معينی به محل صحيحش می رساند .
قابليت انعطاف نقاله در زمانبندی برنامه های توليد چنان است که با فشار يک شاسی يا تنظيم يک عقربه در طی چند ثانيه می توان کل کارخانه را برای برنامه جديد تنظيم کرد .با بکارگيری نقاله ها می توان بسياری از مواد را در فضاهايی که عموماٌ بلااستفاده هستند مانند زير زمين يا ارتفاع بالا ( نزديکی سقف)حمل نمود .
نقاله ميزان حوادث را کم کرده و از رفتن کارگر به نقاط خطرناک از نظر بلندی ارتفاع ، بدی هوا و . . . جلوگيری می کند .
انواع نقاله ها :
1- صفحه دار 8- غلتكي
2- بازويی 9 – پيچكي
3- تسمه ای 10 – بكسلي
4- سطلی 11 – قرقره اي
5- زنجيری 12 – چرخي
6- ناودانی 13 – نقاله هاي انعطاف پذير
7- قرقره ای
نقاله صفحه دار:
نقاله است که انتقال دهنده آن از پياله ها يا ورق های فلزی با لبه های خم شده بطرف بالا تشکيل شده است که در دو پهلوی آن دو رشته در حرکتند.
خصوصيات :
1- برای حمل مواد با حجم زياد ايده ال است .
2- برای حمل مواد سخت بکار می رود.
3- با سرعت 60 تا 100 متر بر دقيقه کار می کند.
4- در شيب 45 درجه نيز قابل استفاده می باشد .
5 – از قسمت بالا تخليه می شود .
6 –توانايی حمل حدود 80 تا 290 تن در ساعت را دارد .
نقاله بازويی :
نقاله ای است که سطح انتقال دهنده آن از يک يا چند رشته زنجير تشکيل شده است که بازو ها به آن وصل شده اند.
خصوصيات :
1- در مسيرهای عمودی يا با شيب تند قابل استفاده است .
2- جهت حمل بشکه ها ، جعبه ها ،کيسه ها مناسب است .
3- بار را می تواند به طرف بالا يا پايين حمل کند
4- بصورت اتوماتيک بار را خالی می کند .
5- سرعت زنجير آن در حدود 30 تا 60 سانتی متر بر دقيقه است.
نقاله تسمه ای :
نقاله ای است که سطح انتقال دهنده آن از يک نوار لاستيکی ، چرمی ، يا فلزی تشکيل شده است و جهت حمل مواد بصورت انباشته ، تکی يا بسته بندی شده بر روی نواری که به هرزگرد اتکا دارد ، در مسير مستقيم يا منحنی بکار می رود .
خصوصيات :
1- قسمت برگشت نقاله هم قابل استفاده است .
2-می تواند مواد را در سطح افقی شيبدار تا شيب 28 درجه به طرف بالا يا پايين حمل کند .
3- نوارهايی که کاملاٌ صاف و مسطح اند برای انتقال قطعات در طول خط مونتاژ بکار می روند .
4- نوار هايی که برروی ميله های کاملاٌ صاف و افقی قرار دارند ، معمولاٌجهت انتقال جعبه ها ، بسته بندی ها و . . . بکار می روند .
5- نوارهای مقعری که دارای هرزگرد های مايل می باشند . برای انتقال مواد بصورت انباشته بکار می روند.
6- نوارهای فلزی معمولاٌ در جايی که گرما يا سرمای زياد يا فعل وانفعالات شيميايی وجود داشته باشد ، مورد استفاده قرار می گيرند .
7- سرعت آن از 3تا 200 متر بر دقيقه است .
انواع نقاله تسمه ای:
1- تسمه زيپ دار 2- تسمه مسطح 3- تسمه مقعر
تسمه زيپ دار:
نواری است که با اتصال لبه های آن به يکديگر شکل لوله به خود می گيرد . در هنگام دريافت وتخليه اين لوله باز وهنگام حمل بسته است.
تسمه مسطح :
يک نوع نقاله تسمه ای است که تسمه آن بوسيله يک سطح صاف يا هرزگردهايی افقی بصورت مسطح نگهداشته می شود .
تسمه مقعر :
يک نوع نقاله تسمه ای است که تسمه آن بر روی هرزگرد های مايل يا سطح مقعر ديگری قرار دارد که باعث خم شدن لبه های تسمه می شود .
نقاله سطلی :
نقاله ای است که سطح انتقال دهنده آن از يک يا چند رشته زنجير تشکيل شده است که سطل های بالابر به آن وصل شده اند وجهت حمل مواد بصورت انباشته در مسير عمودی يا شيبدار بکار می رود .
خصوصيات :
1- معمولا برای حمل زغال سنگ و شن بکار می رود .
2- با حفاظ يا بدون حفاظ از آن استفاده می شود .
3- تخليه آن بکمک نيروی گريز از مرکز انجام می گيرد .
4- شيب آن می تواند بين 45 تا90 درجه باشد .
5- در مسيرهای افقی ،عمودی وشيب دار حرکت می کند .
6- برای حمل مواد داغ ، زبر و خراشيده ، ايده ال است .
نقاله پيچکی :
نقاله ايست که از يک ميله پيچ مانند ، که در درون محفظه مناسبی می چرخد ومواد را به طرف جلو می راند ، تشکيل شده است .
خصوصيات :
1-جهت حمل مواد انباشته بکار می رود .
2- سيستم فشرده آن در محل های تنگ و کوچک به آسانی قابل نصب است .
3- در مسير های افقی ، عمودی يا شيبدار قابل استفاده است .
نقاله بکسلی :
نقاله ای است که از يک رشته زنجير ويک سری قرقره تشکيل شده است و ريل مربوط به آن می تواند هوايی و يا زير زمينی باشد و زنجير ها ، واگن های چرخدار را در روی زمين به دنبال خود می کشند .
خصوصيات :
1- در انبار مواد جهت توزيع مواد اوليه تحويلی و در انبار محصول جهت توزيع محصولات بين سفارشات مختلف بکار می رود .
2- می تواند بعنوان يک انبار موقت مواد اوليه مورد استفاده قرار گيرد .
3- واگن ها می توانند بصورت اتوماتيک بکار گرفته شوند .
از اين سيستم می توان جهت انتقال محصولات بخش های توليدی به خارج استفاده کرد .
نقاله ناودانی :
سطح شيبدار لبه داری است که از فلز يا جنس ديگر ساخته شده و مواد وقطعات تحت تاثير نيروی وزن خودشان ، از يک محل به محل ديگر منتقل می شوند . اين نقاله می تواند بصورت افقی يا شيبدار و يا يک سطح مارپيچی باشد .
خصوصيات :
1- جهت انتقال مواد در مسافت های کم قابل استفاده است .
2- از وزن جسم جهت حرکت آن ها استفاده می شود .
3- می تواند بصورت سرپوشيده يا سر باز باشد .
4- جهت ارتباط بين نقاله های مختلف (بخصوص در طبقات مختلف ) استفاده می شود .
نقاله غلطکی :
نقاله ای است که از يک سری غلطک که در بين دو ريل موازی قرار گرفته اند ، تسکيل شده است ، که اجسام می توانند بصورت دستی ، با نيروی جاذبه (وزنی) ، يا توسط نيروی محرکه موتوری حمل شوند .
خصوصيات :
1- جهت انتقال مواد در مسافت های کوتاه بکار می رود .
2- می تواند از نظر ارتفاع ، با قسمت پايين جسم ميزان شود ، بنحوی که جهت انتقال جسم بر روی نقاله ، نيازی به بلند کردن آن نباشد.
3- می توان غلطک های آن را توسط يک تسمه يا زنجير چرخاند .
4- جهت حمل اجسامی که کف آن ها صاف و تخت است بکار می رود .
نقاله قرقره ای :
نقاله ای است که از يک سيستم تک ريلی هوايی تشکيل شده است که شامل يکسری قرقره ويک رشته زنجير می باشد ، بدين صورت که بار از قرقره آويخته شده وبا حرکت زنجير حمل شود .
1- جهت انجام برخی عمليات ، مانند رنگرزی ، پخت ، و روغن زدايی ، شستشو و . . . هنگامی که بصورت پيوسته صورت می گيرد ، استفاده می شود .
2- جهت تغذيه خط مونتاژ نيز استفاده می شود .
3- جهت انتقال در مسافات زياد استفاده می شود 4- در صورتی که در نزديکی سقف نصب شود ، در استفاده از فضا صرفه جويی می شود .
5- اغلب در حمل ونقل داخلی بخش های واحدهای صنعتی استفاده می شود .
ايمني در نقاله ها :يكي از پارامتر هاي مهم در انتقال مواد ايمني فرايند مي باشد كه به صورت هاي متنوعي بايد فراهم گردد .از جمله عدم در دسترس بودن بخش هاي خطر ناك دستگاه مخصوصا در حين روشن بودن ان مي باشد .
نقاله هاي انعطاف پذير:
انطباق بيشتر با شرايط كاربري و امكان ايجاد مسير هاي دلخواه با خميدگي هاي مورد نياز مسير .
جرثقيل ها ، بالابرها ، بردارنده ها :
1- جرثقيل پلی
2- جرثقيل دروازه اي
3- بردارنده
4- جرثقيل بازويي
5- جرثقيل چنگکی
6- حركت روي ديوار
7- جرثقيل هاي مغناطيسي
8- جر ثقيل هاي سطلي
جرثقيل پلی :
وسيله بلندکننده يا بردارنده ای است که به يک پل متصل شده است و در دو سر پل چرخ هايی قرار دارند که اين چرخها روی ريلهايی که در طرفين پل بر آن عمود هستند ، حرکت می کنند . ريل ها بر ستون های ساختمان يا خرپا ها ، نصب شده اند . قسمت بلند کننده يا بردارنده جرثقيل ، در طول پل به طرف چپ و راست وپل نيز در طول سالن به طرف جلو و عقب حرکت می کند .
خصوصيات :
1- در سه بعد حرکت می کند .
2- د رجايی که انتقال اجسام سنگين به صورت غير پيوسته مورد نظر باشد مثل کارگاه ها ، محوطه انبار و . . . از جرثقيل پلی استفاده می شود .
3- با استفاده از اتصالات مختلف ( بلند کننده مغناطيسی ، زنجيری ، سبد دار ، قلاب دار و . . . ) می تواند تقريبا هر چيزی را حمل کند .
4- ظرفيت آن می تواند تا 500تن يا بيشتر باشد .
جرثقيل دروازه اي :
نوعی جرثقيل پلی است که روی تير های حماله که آنها هم به قاب (اسکلت فلزی) يا به پايه هايی وصل شده اند سوار می شود ومعمولا در ارتفاع کم بار را حمل می کند .
خصوصيات :
1- امکان دارد دارای پايه ثابت ، چند پايه سری و يا تک پايه ای باشد.
2-جهت برداشتن وجايگذاری قطعات در مسافت های کوتاه استفاده می شود .
3- ظرفيت آن می تواند تا 30 تن يا بيشتر باشد .
بردارنده :
وسيله ای است برای برداشتن و گذاشتن قطعات از جايی به جای ديگر . قطعات از يک قلاب متصل به يک رشته زنجير يا کابل آويخته شده وحمل می شوند . بردارنده اغلب توسط يک قلاب به تير آهن سقف متصل بوده و يا بر روی يک ريل قرار دارد .
خصوصيات :
1- اغلب در يک منطقه کاری ثابت جهت حمل قطعات خيلی سنگين استفاده می شود .
2- ممکن است به جرثقيل سقفی وصل شود .
3- می تواند عمل حمل را به صورت دستی ، با نيروی برق يا با هوای فشرده انجام دهد .
جرثقيل بازويي :
وسيله بلند کننده يا بردارنده ای است که در طول يک تير افقی حرکت می کند که اين تير می تواند به ستون ساختمان يا ستون ديگری اتصال داشته با شد .
خصوصيات :
1- نوع نصب شده آن معمولا در يک منطقه کاری ثابت استفاده می شود .
2- می تواند حول محور عمودی تا 360 درجه گردش کند .
3- محل نصب آن را به آسانی می توان تغيير داد و قيمت آن ارزان است .
4- ظرفيت آن معمولا کمتر از 5 تن است .
جرثقيل چنگکی :
جرثقيلی است که بخش اتصال آن به قطعات قابل حمل ، به شکل چنگک می باشد . دارای يک موتور سقفی است که بر روی يک ريل متکی به ستون ها يا خرپاهای ساختمان ، حرکت می کند .
خصوصيات :
1- واحد های بار را در راهروهای بسيار باريک حمل می کند .
2- جهت حمل در انبار قطعات ، انبار قالب ها ، انبار محصول و . . . بکار می رود .
3- مسافتی که طی می کند ، محدود به
طول ريل می باشد .
حركت روي ديوار : (wall traveling crane)
اين نوع از جرثقيل ها در سالن هاي با عرض زياد كه توليد فقط نياز مند پوشش دهي يك بخش كوچكي از عرض سوله را دارد مناسب مي باشد .
جرثقيل هاي مغناطيسي:
طراحي قدرتمند براي كارهاي سخت درريخته گري وكارخانه ي ذوب فلز-ماشين الات قراضه وانباراهن.
جر ثقيل هاي سطلي:
جرثقيل سطلي:جابجايي ذغال سنگ مفتولات سيمان كودوموادمشابهاستفاده مي گردد .
وسايل نقليه صنعتی :
1- صفحه چرخدار 6- ميز مكانيكي
2- تراک جرثقيلی 7- تراك مخصوص راه هاي باريك
3- ليفت تراک چنگکی 8- بالابر چرخدار قابل حمل
4- ليفت تراک دستی
5- تراکتور صنعتی
صفحه چرخدار :
صفحه چرخداری که بار روی آن قرار می گيرد وانتقال می يابد.
خصوصيات:
1- می توان از غلطک ،چرخ های مختلف وغيره به عنوان چرخهای زير صفحه استفاده کرد 2- برای انتقال در سطوح کاملا صاف استفاده می شود .
3- اغلب برای کاربرد های مختلف ، به صورت گوناگون طرح می شود .
تراک جرثقيلی :
وسيله ای است که توسط جرثقلی که بر روی آن سوار می شود ، اجسام را برداشته واز جايی به جای ديگر حمل می کند .
خصوصيات :
1- اغلب در بخش نگهداری وتعمييرات از آن استفاده می شود .
2- می توان در مسافت های کوتاه ومتوسط به بهترين شکل از آن استفاده کرد .
3- جهت حمل قطعات با شکل وفرم غير استاندارد ، ايده ال است .
4- می تواند بنزينی ، ديزلی يا برقی باشد .
ليفت تراک چنگکی :
وسيله نقليه ای است که بار را بر روی دو چنگک جلوی خودش حمل می کند . به حالت مايل در آمدن چنگک های آن در برداشتن و گذاشتن بار کمک فراوانی می کند .
خصوصيات :
1- جهت حمل بار قرارگرفته بر روی پالت استفاده می شود .
2- انتقال مواد به انبار به خصوص هنگامی که مسافت انتقال از 200الی 300 متر تجاوز نکند .
3- حمل قطعات در بين عمليات .
4- با استفاده از اتصالات مختلف ( گيره دو طرفه ، صفحه شبيه خاک انداز ، چنگک و. . ) می تواند حمل ونقل محدوده وسيعی از مواد را بعهده گيرد .
ليفت تراک دستی :
يک نوع وسيله دستی است که پالت وصفحات پايه دار حامل بار را از روی زمين بر داشته و آنها را در فاصله بسيار کم از زمين از جايی به جای ديگر منتقل می کند . قسمت بردارنده آن می تواند به صورت مکانيکی يا هيدروليکی کار کند . حرکت اين وسيله می تواند دستی يا با استفاده از انرژی برق وغيره باشد .
خصوصيات :
1- جهت حمل موجودی کالای نيمه ساخته در بين عمليات مختلف بکار می رود .
2- جهت تخليه و بارگيری تراک های کوچک استفاده می شود .
3- در انتقال بار می تواند به ليفت تراک های برقی ، بنزينی يا ديزلی کمک کند .
4- جهت انتقال مواد به داخل يا خارج محوطه انبار استفاده می شود .
5- برای حمل بار در مسافت های کوتاه ومتوسط بکار می رود .
تراکتور صنعتی :
وسيله نقليه ای است که جهت بکسل کردن ماشين يا تريلر حامل بار بکار می رود .
خصوصيات :
1- در مقايسه با تراک های بزرگ می تواند بار های سنگين تری را حمل کند .
2- هنگام تخليه وبار گيری تريلرها ، تراکتور صنعتی به آنها وصل نيست .
3- هر تراکتور صنعتی می تواند سه تريلر را بکسل کند .
ميز مکانيکی :
ميز يا صفحه بالابر چرخداری است که بر روی يک مکانيزم بالابرنده سوار شده است که سطح ميز را بطرف بالا يا پايين حرکت می دهد .
خصوصيات :
1- جهت رساندن سطح مواد وقطعات به سطح ميز کار يا به سطح عمليات ماشين بکار می رود .
2- به عنوان وسيله ای کمکی در جابجايی وانتقال قالب های سنگين پرس استفاده می شود .
تراک مخصوص راهروهای باريک :
وسيله ای است که توسط چنگک هايش پالت حامل بار را بطرف بالا ، پايين يا اطراف حمل می کند .
بالابر چرخدار قابل حمل :
وسيله ای است که بار رابطرف بالا يا پايين حمل می کند و دارای چرخ های کوچکی است که باعث سهولت جابجايِ اين وسيله توسط کارگر می گردد . عمل بالا بردن بار می تواند توسط يک مکانيزم برقی ، هيدروليکی يا مکانيکی صورت گيرد .
خصوصيات :
1- قيمت آن ارزان بوده وساختمان ساده ای دارد .
2- سبک است .
3- جابجا کردن آن بسيار ساده است .
4- به آسانی می توان محل آن را تغيير داد .
5- می تواند بار را تا ارتفاع 40 فوت بالا ببرد .
ظروف حمل نقل ونگهدارنده ها :
1- پالت
2- پالت جعبه ای
3- قفسه ها ونگهدارنده ها
4- کانتينرهای بارگيری
6- صفحه پايه دار
7- صفحه پايدار جعبه ای
پالت :
يک سطح صاف حامل بار است که می توان آن را توسط چنگک های يک وسيله نقليه چنگک دار (ليفت تراک چنگکی و دستی و . . .) از جايی به جای ديگر انتقال داد. طرز کار بدين صورت است که چنگک ها در فضای خالی بين مانع های تعبيه شده در ميان دو صفحه بالايی و پايين پالت وارد شده وآن را بلند می کند .
خصوصيات :
1- جنس آن می تواند چوبی، فلزی يا از شبکه های سيمی باشد .
2- کمک به حمل اجزا کوچک
جدا از هم بصورت يکجا .
3-در انبار کردن مواد بصورت
منظم می تواند مفيد باشد .
پالت جعبه ای :
پالتی است که بر روی آن جعبه ای جهت نگهداری بار از اطراف بنا شده است .
1- به اجناسی که نمی توانند بر روی هم چيده شوند ويا به مواد فله ای امکان ايجاد يک واحد بار را می دهد .
2- با باز کردن يک طرف آن ، دسترسی به مواد داخل پالت جعبهای ، آسانتر می شود .
3- می تواند تاشو باشد .
قفسه ها ونگهدارنده ها :
قفسه هايی هستند که جهت نگهداری واحدهای بار در انبار استفاده می شوند .
1- امکان استفاده از حداکثر فضای انبار را می دهند.
2- می تواند بصورت دايمی يا موقت باشد.
3- می تواند دارای ريل هايی جهت تغيير مکان باشد.
4- نگهداری وکنترل فيزيکی انبار را تسهيل می کند .
کانتينرهای بارگيری :
نوعی کانتينر بزرگ است که در آن تعدادی واحد بار کوچکتر جای می گيرند و معمولا در حمل ونقل هايی که توسط ريل ، کاميون ، کشتی صورت می گيرد ، بکار می رود .
خصوصيات :
1- تبديل واحد های کوچک به واحد های بزرگ .
2- کاهش هزينه بسته بندی .
3- کاهش تعرفه باربری وبيمه .
4-کاهش صدمات وارده به محصولات درحين حمل ونقل .
5- کاهش سرقت يا مفقود شدن .
6- می تواند تاشو باشد .
صفحه پايه دار :
يک صفحه حامل بار است که توسط دو پايه موازی که در دو طرفش قرار دارند ، از زمين جدا شده است . قسمت حمل کننده آن در فضای بين دو پايه قرار گرفته است .
خصوصيات :
1- شباهت زيادی به پالت دارد .
2- معمولا سنگين تر ومقاوم تر از پالت می باشد .
3- می تواند چوبی يا فلزی باشد .